ડૉ. રોહિત યાદવ. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં, એન્જિનિયરિંગ જગતમાં એવી ધારણા વધુને વધુ સ્થાપિત થઈ ગઈ છે કે ઉચ્ચ સિદ્ધિ મેળવનારા વિદ્યાર્થીઓ માટે કોમ્પ્યુટર સાયન્સ પસંદગીની પસંદગી હશે. કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા (AI), કોડિંગ અને IT ક્ષેત્રના ઝડપી વિસ્તરણે ધીમે ધીમે સિવિલ, મિકેનિકલ અને ઇલેક્ટ્રિકલ જેવા પરંપરાગત ક્ષેત્રોને બાજુ પર ધકેલી દીધા છે, પરંતુ હવે ચિત્ર બદલાતું દેખાય છે.
ભારતનું વિસ્તરતું ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને સેમિકન્ડક્ટર જેવા અત્યાધુનિક ઉદ્યોગોમાં વધતું રોકાણ યુવાનો માટે કારકિર્દીના વિકલ્પોને ફરીથી આકાર આપવાનું શરૂ કરી રહ્યું છે. પીએમ ગતિ શક્તિ નેશનલ માસ્ટર પ્લાન અને ઈન્ડિયા સેમિકન્ડક્ટર મિશન 2.0 જેવી પહેલો માત્ર આર્થિક વિકાસને આગળ ધપાવી રહી નથી, પરંતુ રોજગાર અને કૌશલ્યની માંગમાં પણ પરિવર્તન લાવી રહી છે.
પીએમ ગતિ શક્તિ રાષ્ટ્રીય માસ્ટર પ્લાન ભારતમાં માળખાગત સુવિધાઓના આયોજનની રીતને પરિવર્તિત કરવાનો પ્રયાસ કરે છે. તે રસ્તાઓ, રેલવે, બંદરો, વીજળી, નાગરિક ઉડ્ડયન અને ટેલિકોમ્યુનિકેશન જેવા ક્ષેત્રોને અલગથી વિકસાવવાને બદલે એક જ સંકલિત યોજનામાં એકીકૃત કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. અત્યાર સુધીમાં, તેણે આશરે ₹18.66 લાખ કરોડના 396 મુખ્ય માળખાગત પ્રોજેક્ટ્સનું મૂલ્યાંકન કર્યું છે.
આમાંથી, 256 પ્રોજેક્ટ્સને મંજૂરી આપવામાં આવી છે અને 198 પર બાંધકામ ચાલી રહ્યું છે. આ પ્લેટફોર્મ 58 કેન્દ્રીય મંત્રાલયો અને બધા રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને જોડે છે. આવા સંકલિત રોકાણની અસર ફક્ત રસ્તાઓ અને રેલ્વે લાઇનોની સંખ્યા વધારવાથી આગળ વધે છે. જ્યારે હાઇવે, ઔદ્યોગિક કોરિડોર, પાવર નેટવર્ક, બંદરો અને વેરહાઉસનો સંકલિત રીતે વિકાસ કરવામાં આવે છે, ત્યારે બાંધકામ કામદારોથી લઈને સિવિલ-મિકેનિકલ એન્જિનિયરો, સર્વેયર, પ્રોજેક્ટ મેનેજરો અને તકનીકી નિષ્ણાતો સુધીના દરેક સ્તરે કુશળ માનવ સંસાધનોની માંગ વધે છે.
IIM બેંગ્લોરના એક અભ્યાસ મુજબ, રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગો પર ખર્ચવામાં આવતા દરેક રૂપિયાથી GDPમાં 3.2 રૂપિયા સુધીનો વધારો થઈ શકે છે. આ સુમેળના પરિણામે, દેશના લોજિસ્ટિક્સ ખર્ચ, જે એક સમયે GDPના લગભગ 13-14 ટકા હતા, તે હવે ઘટીને લગભગ 7.9 ટકા થઈ ગયા છે. આનો અર્થ એ થયો કે સુધારેલ માળખાગત સુવિધા માત્ર પરિવહનને સરળ બનાવતી નથી પરંતુ ઔદ્યોગિક ખર્ચ ઘટાડીને આર્થિક પ્રવૃત્તિ અને નવી રોજગારીની તકોનું પણ સર્જન કરે છે.
આજે, વિશ્વની આધુનિક અર્થવ્યવસ્થાઓ સેમિકન્ડક્ટર વિના કાર્ય કરી શકતી નથી. મોબાઇલ ફોન અને કારથી લઈને સંરક્ષણ સાધનો અને AI સુધી, લગભગ દરેક આધુનિક ટેકનોલોજી ચિપ્સ પર આધાર રાખે છે. તેથી, ભારત લાંબા સમય સુધી ફક્ત ચિપ ગ્રાહક રહેવાને બદલે આ ક્ષેત્રમાં તેની ક્ષમતાઓ વિકસાવવા માંગે છે. આ માટે, સરકારે તાજેતરમાં સેમિકન્ડક્ટર મિશન 2.0ને મંજૂરી આપી છે.
આ પહેલ હેઠળ, અત્યાર સુધીમાં છ રાજ્યોમાં 12 પ્રોજેક્ટ્સને મંજૂરી આપવામાં આવી છે, જેમાં સિલિકોન ફેબ્સ, કમ્પાઉન્ડ સેમિકન્ડક્ટર યુનિટ્સ અને એસેમ્બલી અને પરીક્ષણ સુવિધાઓનો સમાવેશ થાય છે. જોકે, સેમિકન્ડક્ટર ઉદ્યોગ ફક્ત ફેક્ટરીઓ સ્થાપવાથી વિકાસ પામશે નહીં. તેને મોટી સંખ્યામાં પ્રશિક્ષિત ઇજનેરો અને તકનીકી નિષ્ણાતોની પણ જરૂર પડશે. 2026-27ના લક્ષ્યો અનુસાર, સેમિકન્ડક્ટર ઉદ્યોગ હજારો સીધી ઉચ્ચ-કુશળ નોકરીઓનું સર્જન કરે તેવી અપેક્ષા છે.
સરકારની સ્માર્ટલેબ પહેલનો ઉદ્દેશ્ય 100,000 એન્જિનિયરોને તાલીમ આપવાનો છે, જેમાંથી 62,000 પહેલાથી જ તાલીમ આપવામાં આવી છે. ડિઝાઇન લિંક્ડ ઇન્સેન્ટિવ સ્કીમ હેઠળ, 105 ભારતીય કંપનીઓને અત્યાધુનિક ચિપ ડિઝાઇન સાધનો પૂરા પાડવામાં આવી રહ્યા છે. આ નીતિગત ફેરફારો હવે એન્જિનિયરિંગ કોલેજોમાં વિદ્યાર્થીઓની પસંદગી પર અસર કરી રહ્યા છે.
છેલ્લા દોઢ દાયકામાં, કોમ્પ્યુટર સાયન્સની લોકપ્રિયતા એટલી હદે વધી ગઈ હતી કે સિવિલ, મિકેનિકલ અને ઇલેક્ટ્રિકલ જેવા વિષયો ઘણા વિદ્યાર્થીઓ માટે ગૌણ પસંદગી બની ગયા હતા. જોકે, હવે, સિવિલ અને મિકેનિકલ એન્જિનિયરિંગ પણ IIT જેવી સંસ્થાઓમાં ઉચ્ચ ક્રમાંકિત વિદ્યાર્થીઓને આકર્ષી રહ્યા છે. આ ફક્ત બજારના વધઘટને કારણે નથી, પરંતુ બે નક્કર કારણોને કારણે છે. પ્રથમ, AIના વધતા પ્રભાવે પરંપરાગત IT નોકરીઓ વિશે એક નવી ચર્ચા જગાવી છે, જે ઘણા વિદ્યાર્થીઓને મશીનો, ઉત્પાદન અને ભૌતિક વિશ્વને લગતા ક્ષેત્રો તરફ આકર્ષિત કરે છે.
બીજું, ગતિ શક્તિ, સેમિકન્ડક્ટર મિશન, સંરક્ષણ ઉત્પાદનમાં સ્વનિર્ભરતા અને મેક ઇન ઇન્ડિયા જેવી લાંબા ગાળાની નીતિઓ ખરેખર મુખ્ય ઇજનેરોની માંગમાં વધારો કરી રહી છે. યુવાનોની માનસિકતામાં આ પરિવર્તન કોઈ કામચલાઉ વલણ નથી, પરંતુ જમીન પરની નીતિગત વાસ્તવિકતાઓનું પ્રતિબિંબ છે. કારકિર્દીની પસંદગી હવે દસથી પંદર વર્ષમાં કયા કૌશલ્યોની જરૂર પડશે તેના પર આધારિત હોવી જોઈએ.
ભારત જે રીતે રસ્તા, રેલવે, ઉર્જા, લોજિસ્ટિક્સ, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને સેમિકન્ડક્ટર જેવા ક્ષેત્રોમાં રોકાણ કરી રહ્યું છે, તે સ્પષ્ટ છે કે ભવિષ્યમાં, સારા સોફ્ટવેર એન્જિનિયરોની જેટલી જરૂર પડશે તેટલી જ તે એન્જિનિયરોની પણ જરૂર પડશે જેઓ રસ્તા, પુલ બનાવશે, મશીનો ડિઝાઇન કરશે, પાવર સિસ્ટમને મજબૂત બનાવશે અને વિશ્વ માટે ચિપ્સ બનાવશે.
(લેખક IIM, બોધ ગયામાં સહાયક પ્રોફેસર છે)