અભિપ્રાય: યુદ્ધો કેમ લંબાઈ રહ્યા છે?

મેજર જનરલ જગતબીર સિંહ (નિવૃત્ત). ભૂતપૂર્વ આર્મી ચીફ જનરલ વી.એન. શર્માએ યોગ્ય રીતે ટિપ્પણી કરી હતી કે યુદ્ધ શરૂ કરવું સહેલું છે, પરંતુ એકવાર તે શરૂ થઈ જાય પછી, તેને પોતાની શરતો પર સમાપ્ત કરવું મુશ્કેલ છે. એક સારો લશ્કરી વડા તે છે જે યુદ્ધ શરૂ થાય તે પહેલાં જ તેના અંતનો નકશો બનાવી શકે છે. 1971માં ભારતનું સફળ લશ્કરી અભિયાન સારી રીતે વિચારેલી યોજના અને તેના ચોક્કસ વ્યૂહાત્મક અમલીકરણનો પુરાવો હતો.

આ રણનીતિના કારણે ભારત માત્ર સોળ દિવસમાં નિર્ણાયક વિજય મેળવી શક્યું અને બાંગ્લાદેશ વૈશ્વિક નકશા પર ઉભરી આવ્યું. તે યુદ્ધ સૌથી ઓછા સમયમાં મહત્તમ પરિણામો પ્રાપ્ત કરવાનું એક અનોખું ઉદાહરણ બન્યું. જોકે, ઇતિહાસ એવા અસંખ્ય ઉદાહરણોથી ભરેલો છે જ્યાં શરૂઆતમાં યુદ્ધના મેદાનમાં વિજય માટે તૈયાર રહેલા લોકો આખરે હારી ગયા અને દેખીતી રીતે પરાજિત પક્ષ વિજયી બન્યો.

ઇરાક અને અફઘાનિસ્તાન જેવા સંઘર્ષોએ પણ દર્શાવ્યું છે કે નિર્ણાયક સફળતા ફક્ત લશ્કરી શક્તિ દ્વારા પ્રાપ્ત કરી શકાતી નથી. સ્થાયી વિજય માટે, ફક્ત વિરોધીની વ્યૂહાત્મક ક્ષમતાઓનો નાશ કરવો પૂરતો નથી; સંઘર્ષના મૂળમાં રહેલા ઊંડા વિરોધાભાસો અને મૂળભૂત સમસ્યાઓને અર્થપૂર્ણ રીતે સંબોધિત કરવી પણ એટલી જ મહત્વપૂર્ણ છે. આ આધુનિક યુદ્ધમાં પ્રતિબિંબિત થાય છે.

મોટાભાગના યુદ્ધો આખરે વાટાઘાટો દ્વારા ઉકેલાય છે. કોઈપણ યુદ્ધનો અંત લાવવા માટે, બંને પક્ષોએ વાતચીત દ્વારા યુદ્ધવિરામ પસંદ કરવો જોઈએ. નિઃશંકપણે, વિનાશનું પોતાનું વજન છે અને આ વિનાશ યુદ્ધને સામાન્ય શાંતિ સમયના રાજકારણથી અલગ પાડે છે. જો કે, વ્યૂહાત્મક વર્તુળોમાં, આ વિનાશ ફક્ત વાટાઘાટોના સંતુલનને વ્યક્તિના પક્ષમાં મહત્તમ બનાવવાના હેતુથી જ થાય છે.

દુનિયા હાલમાં યુદ્ધોથી ભરેલી છે. અનેક મોરચે ચાલી રહેલા સંઘર્ષોએ વૈશ્વિક વ્યવસ્થાને ભારે હચમચાવી નાખી છે. જૂનમાં પ્રકાશિત થયેલા ઉપ્સલા કોન્ફ્લિક્ટ ડેટા પ્રોગ્રામ (UCDP) 2025ના અહેવાલ મુજબ, હાલમાં વિશ્વભરમાં 65 સક્રિય સંઘર્ષો હતા. આ સંઘર્ષોની સંખ્યા સતત બીજા વર્ષે બમણી થઈ ગઈ છે, જે 2023માં બેથી વધીને 2025માં આઠ થઈ ગઈ છે.

દાયકાઓથી, સાર્વભૌમ રાષ્ટ્રો વચ્ચે સીધા લશ્કરી સંઘર્ષો દુર્લભ અપવાદો હતા, પરંતુ તાજેતરની વૈશ્વિક ઘટનાઓએ વધતા આંતરરાષ્ટ્રીય તણાવ અને બદલાતી વૈશ્વિક સુરક્ષા રચનાને સ્પષ્ટપણે ઉજાગર કરી છે. ઇરાન પર યુએસ પ્રમુખ ટ્રમ્પના લશ્કરી હુમલામાં સ્પષ્ટ ઉદ્દેશ્યોનો અભાવ હતો. તેમણે યુએસ કોંગ્રેસ અને ઇઝરાયલ સિવાય કોઈપણ મુખ્ય સાથીને વિશ્વાસમાં લીધા ન હતા. રાજદ્વારી વાટાઘાટો કે આર્થિક પ્રતિબંધોના વિકલ્પો સંપૂર્ણપણે ખતમ થયા ન હતા.

આ યુદ્ધને સમાપ્ત કરવા માટે તેમની પાસે કોઈ વ્યવહારુ વ્યૂહરચનાનો અભાવ હતો. પરિણામે, તેઓ સમયાંતરે હુમલાઓ કરવાનું ચાલુ રાખે છે. આ એવી માન્યતા પર આધારિત છે કે અતિશય લશ્કરી શક્તિ ઈરાનને બિનશરતી શરણાગતિ સ્વીકારવા દબાણ કરશે. જો કે, આ ઝુંબેશ અમેરિકાને એક જટિલ અને અનંત વ્યૂહાત્મક મડાગાંઠ તરફ દોરી રહી હોય તેવું લાગે છે. લશ્કરી શક્તિની દ્રષ્ટિએ ઈરાન અમેરિકાની નજીક પણ નથી. આટલી અતિશય લશ્કરી શક્તિ હોવા છતાં, અમેરિકાએ હજુ સુધી ઈરાનને વ્યૂહાત્મક રીતે હરાવ્યું નથી અને તેને તેની શરતો સ્વીકારવા દબાણ કર્યું નથી.

દરમિયાન, ઇરાન ખાડીમાં યુએસ લશ્કરી થાણાઓ અને તેના પ્રાદેશિક સાથીઓને નિશાન બનાવવાની ક્ષમતા અને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટના આર્થિક નાકાબંધીના ભય દ્વારા અસરકારક નિવારણ અને સંતુલન સ્થાપિત કરવામાં સફળ રહ્યું છે. લશ્કરી વિજયમાં અતિશય આત્મવિશ્વાસને કારણે ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્ર સંઘર્ષનો સમજદાર અંત સુધી પહોંચતું અટકાવી રહ્યું છે. પરિણામે, આ લાંબા યુદ્ધનો આર્થિક બોજ વધી રહ્યો છે, અને વૈશ્વિક બજારો ગંભીર કટોકટીની અણી પર છે.

રશિયન દળો લાંબા સમયથી યુક્રેનિયન મોરચે ફસાયેલા છે. બીજા વિશ્વયુદ્ધમાં નાઝી જર્મની સામે લડવામાં સોવિયેત રેડ આર્મીને પણ આટલો સમય લાગ્યો ન હતો. રશિયન રાષ્ટ્રપતિ પુતિન અને તેમના વ્યૂહાત્મક આયોજકોની યુદ્ધની સમયમર્યાદા અંગેની બધી ગણતરીઓ પડી ભાંગી છે, કારણ કે તેમનો મૂળ હેતુ ઝડપી અને સર્વાંગી આક્રમણ દ્વારા શક્ય તેટલી ઝડપથી તેનો અંત લાવવાનો હતો.

અહીં પણ, લશ્કરી શક્તિ અને સંખ્યાની દ્રષ્ટિએ, યુક્રેન રશિયાની બરાબરી પણ નથી કરી શકતું. આ હોવા છતાં, યુક્રેન ભારે કિંમત ચૂકવીને પણ પોતાનો હઠીલો પ્રતિકાર ચાલુ રાખે છે. યુક્રેન પર નિર્ણાયક વિજયની આશાએ રશિયાને એક વિનાશક અને થકવી નાખનારા યુદ્ધમાં ખેંચી લીધું છે, જેમાંથી બહાર નીકળવાનો કોઈ સ્પષ્ટ રસ્તો દેખાતો નથી.

ઇઝરાયલના ગાઝા અભિયાનનો ધ્યેય સ્પષ્ટ હતો

હમાસની કરોડરજ્જુ તોડી નાખવાનો જેથી તે ફરી ક્યારેય ઉભરી ન શકે. આજે, હમાસ સંપૂર્ણ અવ્યવસ્થામાં છે, હવે તે 7 ઓક્ટોબર, 2023 પહેલાની સ્થિતિમાં નથી. તેનું ટોચનું નેતૃત્વ ખતમ થઈ ગયું છે. તેનું સમગ્ર માળખું નાશ પામ્યું છે. તેની વ્યવસ્થા તૂટી ગઈ છે, પરંતુ તેના બાકીના સભ્યો છૂટાછવાયા ગેરિલા જૂથો દ્વારા લડવાનું ચાલુ રાખે છે. સીધી લડાઈમાં હમાસ જેવા સંગઠનનો પરાજય તેના વિનાશની ખાતરી આપી શકતો નથી.

એ સ્પષ્ટ છે કે યુદ્ધના મેદાનમાં ફક્ત દુશ્મનને હરાવવું પૂરતું નથી. લશ્કરી ઇતિહાસ સાક્ષી છે કે નિર્ણાયક વિજય ફક્ત લશ્કરી શક્તિ દ્વારા પ્રાપ્ત થતો નથી. તેના માટે સ્પષ્ટ રાજકીય નેતૃત્વ, વ્યાવસાયિક લશ્કરી કુશળતા, રાજદ્વારી કુશળતા, આર્થિક ક્ષમતા, અદ્યતન ટેકનોલોજી અને અટલ રાષ્ટ્રીય સંકલ્પની જરૂર છે, જે પ્રાથમિક વ્યૂહાત્મક ઉદ્દેશ્ય તરફ એક, એકીકૃત પ્રયાસ સાથે સુસંગત હોય.

(લેખક નિવૃત્ત લશ્કરી અધિકારી છે)