રાજકુમાર સિંહ. કાર્યવાહીમાં પ્રતિ મિનિટ લગભગ 2.5 લાખ રૂપિયાનો બગાડ થવાના ભૂતકાળના આંકડાઓનું પુનરાવર્તન કરીને, સંસદની ઘટતી પ્રોડ્કટિવિટી અંગે ફરી ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે. ચોમાસુ સત્ર દરમિયાન માત્ર 19 ટકા કામ થયું હતું, અને 173 કામકાજના કલાકો બગાડવામાં આવ્યા હતા. ફક્ત 14 મિનિટની ચર્ચા પછી બે મહત્વપૂર્ણ બિલ પસાર કરવામાં આવ્યા હતા, જ્યારે 11 બિલ કોઈ પણ ચર્ચા વિના પસાર કરવામાં આવ્યા હતા. સ્પષ્ટપણે, જો સંસદમાં કામ ઓછું હોય અને વધુ હોબાળો થાય, તો કોઈને તો જવાબદાર ઠેરવવા જ પડશે. આપણા સંસદીય રાજકારણમાં, હોબાળા માટે વિપક્ષને દોષ આપવાની પરંપરા રહી છે. અલબત્ત, હોબાળો ઘણીવાર વિપક્ષમાંથી ઉદ્ભવે છે, પરંતુ કારણ વગર કંઈ થતું નથી. કોઈપણ સમસ્યાના ઉકેલ માટે તેના કારણોને સંબોધવાની જરૂર છે, પરંતુ આપણે કારણોને ટાળવા ટેવાયેલા છીએ. વિપક્ષની ભૂમિકાઓ અને શાસક પક્ષ બદલાતા મુદ્રામાં ફેરફાર એ રાજકારણનું એક બેજવાબદાર અને તકવાદી સ્વરૂપ છે.
2014 પહેલા, વિપક્ષના નેતા સુષ્મા સ્વરાજ અને અરુણ જેટલી ગૃહ ચલાવવાને શાસક પક્ષની જવાબદારી અને સંસદીય ગતિરોધને સંસદીય રાજકારણનું બંધારણીય સાધન માનતા હતા. જોકે, સત્તામાં આવ્યા પછી, ભાજપનો વિચાર બદલાઈ ગયો. કોંગ્રેસ, જે અગાઉ સંસદીય ગતિરોધ માટે ભાજપની ટીકા કરતી હતી, તે હવે તેની ભૂમિકાને સંપૂર્ણપણે લોકશાહી તરીકે ન્યાયી ઠેરવી રહી છે. શેરી રાજકારણ માટે એજન્ડા નક્કી કરવા માટે સંસદીય ગતિરોધનો ઉપયોગ કરવાની વૃત્તિ નવી નથી, પરંતુ તેનો સતત વિકાસ ખતરનાક છે. જે વિરોધ પક્ષ વૈચારિક અથવા મુદ્દા આધારિત હતો તે હવે પક્ષીય દુશ્મનાવટમાં ફેરવાઈ ગયો હોય તેવું લાગે છે. આ કડવાશનું પરિણામ અને અસર એ છે કે એકબીજા પર ટિપ્પણી કરતી વખતે ભાષાકીય શિષ્ટાચારનું ઉલ્લંઘન થઈ રહ્યું છે.
ચોમાસા સત્ર દરમિયાન સંસદમાં આટલો હોબાળો થયો હોય તેવું આ પહેલી વાર નથી. હર્ષદ મહેતા કૌભાંડને લઈને નરસિંહ રાવના વડાપ્રધાન તરીકેના કાર્યકાળ દરમિયાન પણ આવા જ દ્રશ્યો જોવા મળ્યા હતા. મનમોહન સિંહના કાર્યકાળ દરમિયાન, 2G સ્પેક્ટ્રમ અને કોલસા કૌભાંડને લઈને સંસદ ઘણા દિવસો સુધી સ્થગિત રહી હતી. તે સમયે કોંગ્રેસ સત્તામાં હતી અને ભાજપ વિરોધ પક્ષમાં હતો. તે રાષ્ટ્રીય હિતમાં હતું, જ્યારે આ રાષ્ટ્રવિરોધી હતું. આવી અતાર્કિક વિચારસરણી રાજકીય પક્ષો અને નેતાઓને આભારી હોઈ શકે છે, પરંતુ જનતાને નહીં. આ વખતે, સત્રની શરૂઆતથી જ હોબાળાનો સંકેત સ્પષ્ટ થઈ ગયો હતો. NEET-UG પેપર લીકને લઈને વિદ્યાર્થીઓ અને યુવાનો જંતર મંતર પર શિક્ષણ પ્રધાન ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનના રાજીનામાની માંગણી સાથે વિરોધ પ્રદર્શન કરી રહ્યા હતા. ચોમાસા સત્રના પહેલા દિવસે, 20 જુલાઈએ સંસદ તરફ કૂચની જાહેરાત કરવામાં આવી હતી.
સરકારના વિલંબિત પગલાને કારણે સંસદ કૂચ દરમિયાન હિંસા પણ થઈ હતી, અને ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનના રાજીનામા છતાં, તે પછીની ઘટનાઓ અને તેના પરિણામે રાજકીય નુકસાન ટાળી શકાયું ન હતું. સરકારની આ નિષ્ફળતાએ વિપક્ષને એક એવો મુદ્દો આપ્યો જેણે શાસક પક્ષને બચાવની સ્થિતિમાં મૂક્યો. ઉત્તર પ્રદેશ સહિત અનેક રાજ્યોમાં વિધાનસભાની ચૂંટણીઓ થોડા મહિનાઓ દૂર હોવાથી, વિપક્ષ એવા મુદ્દાને કેવી રીતે છોડી શકે જે તેને GEN Zના હિતોને સમર્થન આપવાની તક આપે, જે આગામી ચૂંટણીઓમાં નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવી શકે છે અને જેનો ટેકો તાજેતરમાં વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી માટે એક મોટી તાકાત રહ્યો છે? વધુમાં, વિપક્ષ ભાજપમાંથી એક રાજીનામા પર ન અટકવાની આક્રમક રાજનીતિ શીખી ગયો છે. મનમોહન સિંહના કાર્યકાળ દરમિયાન, ભાજપે અનેક આરોપોના આધારે એક પછી એક મંત્રીઓના રાજીનામા મજબૂર કર્યા હતા. તેથી, ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનના રાજીનામા પછી, ગૃહમંત્રી અમિત શાહ અને વડા પ્રધાન મોદી વિપક્ષ દ્વારા નિશાન બનવાના હતા.
સંસદીય ગતિરોધમાં પણ, ગૃહના અધ્યક્ષ અને સંસદીય બાબતોના મંત્રી ઉકેલ શોધવાનો પ્રયાસ કરી શકે છે, પરંતુ વિડંબના એ છે કે બંનેમાંથી કોઈના પણ વિપક્ષ સાથે સુમેળભર્યા સંબંધો નથી. રાજીવ ગાંધીના વડાપ્રધાનપદ દરમિયાન શરૂ થયેલી સંસદમાં 'હલ્લા બ્રિગેડ'ની ખતરનાક પરંપરાને તોડવાની કોઈને જરૂર લાગી નથી. આજે પણ, ગૃહની બંને બાજુ મુશ્કેલી ઉભી કરનારાઓની કોઈ કમી નથી, પરંતુ જો સંસદીય બાબતોના મંત્રી પણ તે બ્રિગેડના સભ્ય હોય તેવું લાગે છે, તો પછી વિપક્ષ સાથે વાતચીત કરવાની પહેલ કોણ કરશે? છેલ્લી લોકસભામાં વિપક્ષી સાંસદોના રેકોર્ડ સસ્પેન્શન પછી, અધ્યક્ષ ઓમ બિરલાએ પણ વિપક્ષનો વિશ્વાસ લગભગ ગુમાવી દીધો છે. વિરામ પછી, વિપક્ષે તેમની ચા પાર્ટીનો બહિષ્કાર પણ કર્યો હતો.
સ્પષ્ટપણે, આ બધું સંસદીય લોકશાહીનું ગુલાબી ચિત્ર નથી બતાવતું, પરંતુ શું તમને કોઈના ચહેરા પર ક્ષોભ દેખાય છે? ના, કારણ કે સંસદ કાર્યરત રહે છે કે નહીં તે શાસક પક્ષ કે વિપક્ષ બંને માટે મહત્વપૂર્ણ છે. જો બિલ ચર્ચા કે જવાબદારી વિના પસાર થાય છે, તો શાસક પક્ષ માટે આનાથી સારી પરિસ્થિતિ કઈ હોઈ શકે? બંને ગૃહોમાં, વિપક્ષને સંસદની બહાર શેરી અને ચૂંટણી રાજકારણ માટે પોતાના મુદ્દાઓને વધુ તીવ્ર બનાવવાની તક મળી રહી છે. બંને એકબીજાને અલોકતાંત્રિક કહી રહ્યા છે, પરંતુ જનતા બરાબર જાણે છે કે કોણ વધુ લોકતાંત્રિક છે.
કરદાતાઓના મહેનતથી કમાયેલા પૈસા બંને ગૃહોના લગભગ 750 સાંસદોના પગાર, ભથ્થાં અને સુવિધાઓ પાછળ ખર્ચવામાં આવે છે. જો આ સાંસદો સંસદીય કાર્યવાહી અને ચર્ચાની તેમની પ્રાથમિક બંધારણીય જવાબદારી યોગ્ય રીતે પૂર્ણ કરી રહ્યા નથી, તો તેઓ બીજું શું કરી શકે? મહિલા અનામતના નામે લોકસભાની સભ્યપદ 543 થી વધારીને 850 કરવાનો પ્રયાસ આ સત્રમાં હોબાળાને કારણે નિષ્ફળ ગયો, પરંતુ શું તે આપણી સંસદને વધુ જવાબદાર બનાવશે? અડધી વસ્તી માટે ન્યાય માટેની પ્રતિબદ્ધતા પર ચર્ચા માટે કોઈ જગ્યા નથી, પરંતુ જનતા પ્રત્યેની જવાબદારી પ્રત્યે સંસદના સ્પષ્ટ અણગમો દ્વારા ઉભા થયેલા પ્રશ્નોના જવાબ આપવા જોઈએ.
(લેખક વરિષ્ઠ પત્રકાર અને રાજકીય વિશ્લેષક છે)