પ્રેમપાલ શર્મા. દેશના શાસન અને વહીવટમાં યુવાનોની ન્યાયી અને યોગ્યતા આધારિત ભરતી સુનિશ્ચિત કરવા માટે 1 ઓક્ટોબર, 1926ના રોજ સ્થાપિત યુનિયન પબ્લિક સર્વિસ કમિશન (UPSC)એ તેની સ્થાપનાના 100 વર્ષ પૂર્ણ કર્યા છે. સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલના વિઝનને ધ્યાનમાં રાખીને, 1950માં તેનું નામ બદલીને યુનિયન પબ્લિક સર્વિસ કમિશન રાખવામાં આવ્યું. રાહતની વાત છે કે આ સંસ્થા પર કોઈ મોટો ડાઘ પડ્યો નથી. તાજેતરમાં, વડાપ્રધાન મોદીએ પણ આ પહેલની પ્રશંસા કરી અને સિક્કા અને સ્ટેમ્પ બહાર પાડ્યા. પરંતુ શું બદલાતા ભારત અને 21મી સદીમાં આ પૂરતું છે? UPSCમાં સુધારા માટે ઘણા પાસાઓ પર તાત્કાલિક ધ્યાન આપવાની જરૂર છે.
આ વર્ષે મે મહિનામાં યોજાયેલી UPSC પ્રિલિમિનરી પરીક્ષામાં એવા પ્રશ્નો હતા જે આપણી યુનિવર્સિટીઓ દ્વારા આપવામાં આવતા શિક્ષણ સાથે કોઈ સુસંગતતા ધરાવતા નહોતા. પ્રિલિમિનરી પરીક્ષા અને C-SET છેલ્લા દસ વર્ષથી સતત તપાસનો વિષય રહ્યા છે. આ વાત એ વાતથી સ્પષ્ટ થાય છે કે અંતિમ પરિણામોમાં ટોપ કરનારા મોટાભાગના ઉમેદવારો વારંવાર પ્રિલિમિનરી પરીક્ષામાં નાપાસ થયા અને પછી અચાનક ટોપર બની ગયા. આની ગંભીરતાને જોતાં, એક સંસદીય સમિતિએ ભલામણ કરી છે કે UPSC તાત્કાલિક પ્રિલિમિનરી પરીક્ષામાં સુધારો કરે. પ્રિલિમિનરી પરીક્ષા અંગે શંકાઓને કારણે, દેશના શ્રેષ્ઠ પ્રતિભાઓ મુખ્ય પરીક્ષામાં આગળ વધી શકતા નથી. અનામત શ્રેણીના પ્રમાણપત્રોનો મુદ્દો પણ એક મુખ્ય મુદ્દો છે.
EWS, OBC વગેરે માટે નકલી પ્રમાણપત્રોનો પૂર છે. બે વર્ષ પહેલાં, પૂજા ખેડકર કેસ ઘણા અઠવાડિયા સુધી હેડલાઇન્સમાં છવાયેલો હતો. અનેક ગેરરીતિઓ બહાર આવી હતી. શું અધિકારીઓની મિલીભગત વિના નકલી OBC પ્રમાણપત્રો, અપંગતા પ્રમાણપત્રો અને નામમાં ફેરફાર શક્ય હતા? OBC અને ક્રીમી લેયરનો કેસ પણ સુપ્રીમ કોર્ટમાં પેન્ડિંગ છે. આની પ્રતિકૂળ અસર એ છે કે 2025ની પરીક્ષા પાસ કરનારા IAS, IPS અને અન્ય અધિકારીઓ હજુ સુધી મસૂરીમાં જોડાયા નથી. અગાઉ, આ અધિકારીઓએ દર વર્ષે 1 સપ્ટેમ્બરથી મસૂરીમાં તેમની નોકરી પરની તાલીમ શરૂ કરી હતી. UPSC અને અમલદારશાહીએ આનો ઉકેલ લાવવાની જરૂર છે. સંસ્થાની વિશ્વસનીયતા દાવ પર છે. છેવટે, 2.5 મિલિયન યુવાનો કમિશન તરફ વિશ્વાસથી જુએ છે. તેથી, UPSC ની વિશ્વસનીયતાને કલંકિત કરી શકે તેવા કોઈ ઉતાવળિયા પગલાં લેવા જોઈએ નહીં.
લગભગ 15 વર્ષ પહેલાં મુખ્ય પરીક્ષામાં નીતિશાસ્ત્રનું પેપર રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું. શું તે ઇચ્છિત પરિણામો આપી રહ્યું છે? તે અશક્ય લાગે છે, કારણ કે ડઝનબંધ અધિકારીઓ તેમની તાલીમ દરમિયાન અથવા તેમના પ્રથમ પાંચ વર્ષમાં ભ્રષ્ટાચારમાં સંડોવાયેલા જોવા મળ્યા છે. કડક કાર્યવાહી અને સમીક્ષાની જરૂર છે. કોઈ પણ સંજોગોમાં, UPSC દર 10 વર્ષે તેની પરીક્ષા પ્રણાલીની સમીક્ષા કરે છે. 21મી સદીના યુવાનોની પ્રતિભાને જોતાં ઉમેદવારો માટે મહત્તમ વયની આવશ્યકતા પણ અસમર્થ છે. હાલમાં, સામાન્ય શ્રેણીના ઉમેદવારો માટે મહત્તમ વય 32 વર્ષ અને અનામત શ્રેણીઓ માટે 37 વર્ષ છે. જ્યારે સિવિલ સર્વિસ ભરતી શરૂ થઈ, ત્યારે લઘુત્તમ વય અનુક્રમે 18 અને 23 વર્ષ હતી. બાદમાં આને વધારીને 24 અને 26 કરવામાં આવી. 1979માં કોઠારી સમિતિએ મહત્તમ વય 28 વર્ષ કરી કારણ કે શિક્ષણ હજુ સુધી દેશના દૂરના ગામડાઓમાં વ્યાપકપણે ફેલાયું ન હતું.
છેલ્લા 50 વર્ષોમાં સાક્ષરતામાં સુધારો થયો છે, પરંતુ વયમર્યાદા 28 થી વધારીને 32 અને 37 કરવામાં આવી છે. જ્યારે IITમાંથી સ્નાતક થયેલા યુવાનો 21 વર્ષની ઉંમરે મોટી સ્ટાર્ટઅપ્સ અને ટેકનોલોજીકલ ઊંચાઈઓ હાંસલ કરી રહ્યા છે, ત્યારે આવા વૃદ્ધ ઉમેદવારોને નોકરશાહીમાં ભરતી કરવી સરકારના હિતમાં હોય તેવું લાગતું નથી. દેશમાં કોચિંગ પર યુવાનોની વધતી જતી નિર્ભરતા ઘટાડવાનો મુદ્દો પણ વારંવાર આવતો રહે છે, પરંતુ હજુ સુધી કોઈ મોટા સુધારા કરવામાં આવ્યા નથી. કોચિંગ સંસ્થાઓની ફી ખૂબ જ ઊંચી છે અને હજારો વિદ્યાર્થીઓ ઘણીવાર મોટા શહેરોમાં તૈયારી કરવામાં દસ વર્ષ વિતાવે છે. આ દેશના ગરીબમાં ગરીબ વર્ગ માટે અત્યંત હાનિકારક છે. તેથી, કેટલાક સુધારા તાત્કાલિક જરૂરી છે, જેમ કે વૈકલ્પિક વિષયો દૂર કરવા અને વયમર્યાદા ઘટાડવા. અન્ય મોટા સુધારાઓ માટે, રાષ્ટ્રીય સ્તરે કોઠારી કમિશન જેવા કમિશનની રચના થવી જોઈએ, જેમાં શૈક્ષણિક અને ટેકનિકલ વિદ્વાનોનો સમાવેશ થાય છે.
UPSC એક પરીક્ષા સંસ્થા છે. તેને ફક્ત NTA સાથે જ નહીં, પરંતુ તમામ રાજ્ય કમિશન સાથે પણ સંકલિત કરવી જોઈએ. UPSCનો અનુભવ તેમના માટે ઉપયોગી થવો જોઈએ. તાજેતરમાં, કર્ણાટક પબ્લિક સર્વિસ કમિશનમાં અસંખ્ય ગેરરીતિઓ સામે આવી છે. NTAની પરીક્ષા પ્રણાલીની પણ ટીકા થઈ રહી છે. કોઈપણ સમાજ કે રાષ્ટ્ર ફક્ત પોલીસ શાસન દ્વારા પ્રગતિ કરી શકતું નથી. જીવનના દરેક ક્ષેત્રમાં નૈતિકતા અને પ્રામાણિકતા આવશ્યક છે. જ્યારે સરદાર પટેલે ભારતીય સિવિલ સર્વિસની હિમાયત કરી હતી, ત્યારે તેમણે તેને રાષ્ટ્રને એક કરવા અને મજબૂત બનાવવાના સાધન તરીકે કલ્પના કરી હતી. આશા છે કે આગામી વર્ષોમાં, UPSC કોઈપણ મોટા આંદોલનની રાહ જોયા વિના, તેની પ્રતિષ્ઠાને અનુરૂપ તાત્કાલિક સુધારાઓ સાથે આગળ વધશે. આ સુધારાઓ વિકસિત ભારત તરફ દોરી જશે. 100 વર્ષ પછી UPSC સામે આ એક મોટો પડકાર છે.
(લેખક, એક શિક્ષણવિદ, ભારત સરકારમાં સંયુક્ત સચિવ તરીકે સેવા આપી ચૂક્યા છે)