Sendai Framework: વડાપ્રધાનના મુખ્ય સચિવ ડૉ. પી. કે. મિશ્રાએ તાજેતરમાં આપત્તિ જોખમ ઘટાડવા માટે એક વ્યાપક અને આધુનિક અભિગમ અપનાવવાની સખત જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો છે. યુનાઇટેડ નેશન્સ ઓફિસ ફોર ડિઝાસ્ટર રિસ્ક રિડક્શન (UNDRR) દ્વારા આયોજિત અને ભારત તથા યુનાઇટેડ કિંગડમ (UK) દ્વારા સહ-અધ્યક્ષતા ધરાવતી 'આપત્તિ જોખમ ઘટાડવા પરના વરિષ્ઠ અધિકારીઓની બેઠક'ને સંબોધતા તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે આગામી દાયકામાં આપણું મુખ્ય ધ્યાન માત્ર માનવજીવન બચાવવા પર જ નહીં, પરંતુ સમુદાયો દ્વારા ઊભી કરવામાં આવેલી અસ્કયામતો, માળખાકીય સુવિધાઓ અને એકંદરે વિકાસનું રક્ષણ કરવા પર હોવું જોઈએ.
આબોહવા પરિવર્તન અને વધતા જોખમો વચ્ચે સર્વગ્રાહી સમજ
આ બેઠક દરમિયાન ડૉ. મિશ્રાએ આબોહવા પરિવર્તન, ઝડપી શહેરીકરણ, માળખાકીય સુવિધાઓનો અનિયંત્રિત વિસ્તાર અને પર્યાવરણીય ક્ષતિ વચ્ચેના ગાઢ સંબંધો પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો. તેમણે નિરીક્ષણ કર્યું હતું કે પૂર્વ ચેતવણી, સજ્જતા અને કટોકટી પ્રતિસાદમાં સુધારા થવાને કારણે ભૂતકાળની સરખામણીમાં જીવ બચાવવામાં મોટી સફળતા મળી છે, છતાં આપત્તિઓથી થતું આર્થિક નુકસાન હજુ પણ ઊંચું જઈ રહ્યું છે. આ સમસ્યાના ઉકેલ માટે તેમણે પરંપરાગત વિભાગીય મર્યાદાઓથી ઉપર ઉઠીને જોખમો અને તેની બહુવિધ અસરોની સર્વગ્રાહી સમજ વિકસાવવા પર ભાર મૂક્યો હતો.
AI અને ટેક્નોલોજી આધારિત પૂર્વ ચેતવણી પ્રણાલીઓ
ટેક્નોલોજીના મહત્ત્વ વિશે વાત કરતાં ડૉ. મિશ્રાએ આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI), મશીન લર્નિંગ અને બહુ-જોખમી પૂર્વ ચેતવણી પ્રણાલીઓના વ્યાપક ઉપયોગને અત્યંત આવશ્યક ગણાવ્યો હતો. તેમણે રેખાંકિત કર્યું હતું કે માત્ર ચેતવણીઓ મળવી પૂરતી નથી, પરંતુ તે ચેતવણીઓથી સમયસર જમીની સ્તરે કાર્યવાહી અને તાત્કાલિક ધિરાણ (ફાઇનાન્સિંગ) શરૂ થઈ જવું જોઈએ. આ ઉપરાંત, પુનઃપ્રાપ્તિ પ્રણાલીઓનું અગાઉથી આયોજન કરવા પર ભાર મૂક્યો હતો જેથી પુનઃનિર્માણ પ્રક્રિયા જૂની સંવેદનશીલતાઓને પુનરાવર્તિત કરવાને બદલે ભવિષ્ય માટે જોખમ ઘટાડે.
સેન્ડાઈ ફ્રેમવર્ક અને ભારતની વૈશ્વિક આગેવાની
આપત્તિ જોખમ ઘટાડવા માટેના વૈશ્વિક માળખા 'સેન્ડાઈ ફ્રેમવર્ક' (Sendai Framework)નો ઉલ્લેખ કરતા તેમણે 2030 સુધીમાં તેના ઝડપી અમલીકરણ અને સંસ્થાકીય ક્ષમતા મજબૂત કરવા આહ્વાન કર્યું હતું. આ સંદર્ભમાં તેમણે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વ હેઠળ ભારતના પ્રયાસોને બિરદાવ્યા હતા, જેમાં આપત્તિ જોખમ ઘટાડવા પરનો દસ-મુદ્દાનો એજન્ડા તેમજ 2016 અને 2025માં ડિઝાસ્ટર મેનેજમેન્ટ એક્ટમાં કરાયેલા મહત્ત્વપૂર્ણ સુધારાઓનો સમાવેશ થાય છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગ તરફ ભારતની પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવતા તેમણે 2023ની G20 અધ્યક્ષતા અને BRICS સંમેલનોમાં આ દિશામાં લેવાયેલા પગલાંઓની યાદ અપાવી હતી.
ભવિષ્ય માટેની ત્રણ મુખ્ય પ્રાથમિકતાઓ
પોતાના સંબોધનના અંતમાં ડૉ. પી. કે. મિશ્રાએ વૈશ્વિક સ્તરે આપત્તિ વ્યવસ્થાપન માટે ત્રણ પ્રમુખ પ્રાથમિકતાઓની રૂપરેખા આપી હતી-
- પ્રથમ, ઉભરતા અને પરસ્પર જોડાયેલા જોખમોની વધુ સારી સમજ કેળવવી.
- બીજું, જાહેર નાણા, માળખાકીય સુવિધાઓ, શહેરો અને કુદરતી પ્રણાલીઓમાં સ્થિતિસ્થાપકતા વધારવા માટે વધુ અસરકારક રોકાણ કરવું.
- ત્રીજું, વ્યવહારુ આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગ દ્વારા મજબૂત સંસ્થાઓનું નિર્માણ કરવું.
તેમણે અંતમાં પુનરોચ્ચાર કર્યો હતો કે આગામી સમયમાં આપણે માત્ર માનવ જીવન જ નહીં, પરંતુ વિકાસની સમગ્ર ઇમારતનું રક્ષણ કરવાની આપણી ક્ષમતા પૂરવાર કરવી પડશે.