Nobel Prize 2026:સ્ટોકહોમ:માનવ મગજના જટિલ જ્ઞાનતંતુઓ, સ્મૃતિઓ, લાગણીઓ અને વર્તનને પ્રકાશના કિરણો દ્વારા નિયંત્રિત કરવાની ક્રાંતિકારી ટેકનોલોજી 'ઓપ્ટોજેનેટિક્સ' (Optogenetics) ની શોધ માટે વર્ષ 2026 નો ફિઝિયોલોજી અથવા મેડિસિન ક્ષેત્રનો નોબેલ પુરસ્કાર જાહેર કરવામાં આવ્યો છે. ધ નોબેલ એસેમ્બલી એટ કરોલિંસ્કા ઈન્સ્ટિટ્યૂટ દ્વારા 5 ઓક્ટોબર 2026 ના રોજ કરવામાં આવેલી સત્તાવાર જાહેરાત અનુસાર, આ પ્રતિષ્ઠિત પુરસ્કાર ત્રણ મહાન વૈજ્ઞાનિકો કારલ ડિસેરોથ (Karl Deisseroth), પીટર હેગેમેન (Peter Hegemann) અને જ્યોર્જ નાગેલ (Georg Nagel) ને સંયુક્ત રીતે એનાયત કરવામાં આવ્યો છે.
12 મિલિયન સ્વીડિશ ક્રોનોરનું ઇનામ સરખા ભાગે વહેંચાશે
આ પુરસ્કાર વિજેતા ત્રણેય વૈજ્ઞાનિકોને કુલ 12 મિલિયન સ્વીડિશ ક્રોનોર (Swedish kronor) ની પુરસ્કાર રકમ સરખા ભાગે વહેંચવામાં આવશે. વિજેતા વૈજ્ઞાનિકોમાં:
- કારલ ડિસેરોથ: હોવર્ડ હ્યુજીસ મેડિકલ ઈન્સ્ટિટ્યૂટ અને સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટી, અમેરિકા.
- પીટર હેગેમેન: હમ્બોલ્ટ યુનિવર્સિટી ઓફ બર્લિન, જર્મની.
- જ્યોર્જ નાગેલ: યુનિવર્સિટી ઓફ વર્ઝબર્ગ, જર્મની.
લીલ (Algae) માંથી મળી પ્રકાશસંવેદનશીલ પ્રોટીન સ્વિચ
મગજ કેવી રીતે લાગણીઓ અને વ્યવહારને નિયંત્રિત કરે છે તે સદીઓથી વિજ્ઞાન માટે મોટો કોયડો રહ્યો છે. 20મી સદીમાં વૈજ્ઞાનિકો પાસે મગજના વિવિધ ભાગોને ચોક્કસ કારણો સાથે જોડવાની પૂરતી ક્ષમતા નહોતી. પરંતુ 2000 ના દાયકાની શરૂઆતમાં પીટર હેગેમેન અને જ્યોર્જ નાગેલે એકકોષીય લીલ 'ક્લેમિડોમોનાસ' (Chlamydomonas) ની સપાટી પર 'ચૅનલરોડોપ્સિન' (Channelrhodopsin) નામનું અનોખું પ્રોટીન શોધ્યું. જ્યારે આ પ્રોટીન પર વાદળી (Blue) પ્રકાશ પડે છે, ત્યારે કોષમાં આયન ચેનલ ખૂલે છે અને ઇલેક્ટ્રિકલ સિગ્નલ ઉત્પન્ન થાય છે.
જીવંત ઉંદરોના મગજમાં પ્રકાશથી ચેતાકોષોનું નિયંત્રણ
વર્ષ 2005માં કારલ ડિસેરોથે આ ચૅનલરોડોપ્સિન પ્રોટીનના જનીનને ઉંદરના ચેતાકોષો (Nerve cells) માં દાખલ કરવામાં સફળતા મેળવી અને પ્રકાશ વડે ચેતાકોષોને સક્રિય કર્યા. ત્યારબાદ વર્ષ 2007 માં તેમણે જીવંત ઉંદરોના મગજમાં પ્રકાશથી સંચાલિત આ સ્વિચ સફળતાપૂર્વક કાર્યરત કરી બતાવી.
ન્યુરોસાયન્સમાં નવા યુગનો પ્રારંભ
પ્રકાશની મદદથી ચેતાકોષોના સિગ્નલ નિયંત્રિત કરવાની આ પદ્ધતિ આજે 'ઓપ્ટોજેનેટિક્સ' તરીકે ઓળખાય છે. આ શોધથી વૈજ્ઞાનિકો મગજની જટિલ સર્કિટ, યાદશક્તિ, લાગણીઓ અને માનસિક રોગો (Psychiatric and Neurological disorders) ના મૂળ કારણો સમજી રહ્યા છે. આ ઉપરાંત આંખોની દ્રષ્ટિ ગુમાવી ચૂકેલા લોકોની દ્રષ્ટિ પુનઃસ્થાપિત કરવા માટે પણ તબીબી ક્ષેત્રે આ ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ થઈ રહ્યો છે.