Amazing Animal Mimicry: પ્રકૃતિની દુનિયા અનેક એવા રહસ્યોથી ભરેલી છે, જેના વિશે જાણીને વિશ્વાસ કરવો મુશ્કેલ બની જાય છે. અહીં દરેક જીવ પોતાની રીતે જીવવા માટે સંઘર્ષ કરે છે. કેટલાક જીવો ઝડપથી દોડીને શિકારીઓથી બચી જાય છે, તો કેટલાક ઝેરી હોવાને કારણે દુશ્મનોને દૂર રાખે છે. પરંતુ અમુક જીવો પાસે બચવાનો એવો અનોખો રસ્તો છે, જે તેમને બીજા કરતાં અલગ બનાવે છે. તેઓ ક્યારેક પોતાનો રંગ બદલે છે, તો ક્યારેક બીજા જીવનો દેખાવ કે અવાજ અપનાવી લે છે. પ્રકૃતિની આ ખાસ ક્ષમતાને મિમિક્રી કહેવામાં આવે છે. ચાલો જાણીએ આવા 7 જીવો વિશે, જેમની નકલ કરવાની આવડત ખરેખર અદ્ભુત છે.
મિમિક ઓક્ટોપસ (Mimic Octopus)
સમુદ્રમાં રહેતો મિમિક ઓક્ટોપસ પોતાની અદભુત નકલ કરવાની ક્ષમતા માટે જાણીતો છે. દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયાના દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં જોવા મળતો આ જીવ પરિસ્થિતિ પ્રમાણે પોતાના શરીરનો આકાર, રંગ અને હલનચલન બદલી શકે છે. જોખમ નજીક આવે ત્યારે તે ક્યારેક દરિયાઈ સાપની જેમ શરીર લહેરાવે છે, તો ક્યારેક લાયનફિશ જેવો દેખાવ ધારણ કરે છે. તે ફ્લેટફિશની જેમ પણ પાણીમાં આગળ વધી શકે છે. આ રીતે તે શિકારીને ગેરમાર્ગે દોરીને પોતાને બચાવવાની કોશિશ કરે છે. તેની સૌથી મોટી ખાસિયત એ છે કે તે સામે રહેલા જોખમ પ્રમાણે પોતાની નકલ કરવાની રીત પસંદ કરી શકે છે.
લાયરબર્ડ (Lyrebird)
કેટલાક જીવો દેખાવ બદલે છે, જ્યારે ઓસ્ટ્રેલિયાનું લાયરબર્ડ પોતાના અવાજથી લોકોને આશ્ચર્યચકિત કરે છે. આ પક્ષી અન્ય પક્ષીઓના અવાજની એટલી સચોટ નકલ કરી શકે છે કે અસલી અને નકલી અવાજ વચ્ચેનો તફાવત સમજવો મુશ્કેલ બની જાય છે. એટલું જ નહીં, તે કેમેરાના શટર, કારના એલાર્મ અને મશીનરી જેવા માનવસર્જિત અવાજોની પણ નકલ કરી શકે છે. નર લાયરબર્ડ ખાસ કરીને માદાને આકર્ષવા માટે પોતાના અવાજની આ આવડતનો ઉપયોગ કરે છે. તેની આ ક્ષમતા તેને પક્ષીઓની દુનિયામાં એક અલગ ઓળખ આપે છે.
ઝોન-ટેલ્ડ હોક (Zone-tailed Hawk)
આકાશમાં ઊડતા દરેક પક્ષીને જોઈને તેના ઇરાદા ઓળખી શકાતા નથી. ઝોન-ટેલ્ડ હોક તેનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. ઉત્તર અને મધ્ય અમેરિકાના વિસ્તારોમાં જોવા મળતું આ શિકારી પક્ષી દેખાવમાં ટર્કી વલ્ચર એટલે કે ગીધ જેવું લાગે છે. ગીધ સામાન્ય રીતે મૃત પ્રાણીઓનું માંસ ખાય છે, તેથી અન્ય નાના જીવો તેને મોટું જોખમ માનતા નથી. ઝોન-ટેલ્ડ હોક આ સામ્યતાનો ફાયદો ઉઠાવીને ગીધની જેમ આકાશમાં ઊડે છે. તેના કારણે સંભવિત શિકાર સાવચેત થતો નથી. યોગ્ય તક મળતાં જ આ પક્ષી અચાનક નીચે આવીને પોતાના શિકાર પર હુમલો કરે છે.
વાઇસરોય બટરફ્લાય (Viceroy Butterfly)
પતંગિયાંના રંગબેરંગી દેખાવ પાછળ પણ બચવાની એક ખાસ યુક્તિ છુપાયેલી હોય છે. વાઇસરોય બટરફ્લાય દેખાવમાં મોનાર્ક બટરફ્લાય જેવું જ લાગે છે. મોનાર્ક પતંગિયાંના શરીરમાં કેટલાક ઝેરી તત્ત્વો હોય છે, જેના કારણે પક્ષીઓ તેનો સ્વાદ પસંદ કરતા નથી અને તેને ખાવાથી દૂર રહે છે. વાઇસરોય પણ તેના જેવા રંગ અને પેટર્ન ધરાવતું હોવાથી શિકારી પક્ષીઓ ઘણીવાર તેને પણ મોનાર્ક સમજીને છોડી દે છે. આમ, બીજા પતંગિયાંના દેખાવની નકલ તેના માટે રક્ષણનું સાધન બની જાય છે.
એલ્કોન બ્લુ બટરફ્લાય (Alcon Blue Butterfly)
આ પતંગિયાની ઇયળ પોતાની બુદ્ધિથી કીડીઓના દરમાં સુરક્ષિત જગ્યા મેળવી લે છે. ઈંડામાંથી બહાર આવ્યા પછી તેની ઇયળ જમીન પર પહોંચે છે અને ખાસ પ્રકારના રાસાયણિક સંકેતો છોડે છે. આ સંકેતો કીડીઓનાં બચ્ચાં સાથે મળતા આવતા હોવાથી કીડીઓ તેને પોતાના બચ્ચાંમાંથી એક માની લે છે. ત્યારબાદ તેને પોતાના દરમાં લઈ જાય છે. કેટલીક કીડીઓ તેની સંભાળ રાખે છે અને ખોરાક પણ આપે છે. આશ્ચર્યની વાત એ છે કે આ ઇયળ કીડીઓની વસાહતમાં રહીને તેમના સહકારનો લાભ મેળવે છે. આ પ્રકારની યુક્તિને પ્રકૃતિમાં પરજીવી સંબંધનું એક અનોખું ઉદાહરણ માનવામાં આવે છે.
સ્પાઇડર-ટેલ્ડ હોર્ન્ડ વાઇપર (Spider-tailed Horned Viper)
ઈરાનના પથરાળ અને સૂકા વિસ્તારોમાં જોવા મળતો આ સાપ શિકારને ફસાવવા માટે પોતાની પૂંછડીનો ઉપયોગ કરે છે. તેની પૂંછડીનો છેડો કરોળિયા જેવો દેખાય છે. તે પૂંછડીને એવી રીતે હલાવે છે કે જાણે ત્યાં ખરેખર કોઈ કરોળિયો ચાલી રહ્યો હોય. આ દૃશ્ય જોઈને નાના પક્ષીઓ તેને ખોરાક સમજીને નજીક આવે છે. પરંતુ તેમને ખબર હોતી નથી કે પથ્થરો વચ્ચે છુપાયેલો સાપ તેમના પર હુમલો કરવા તૈયાર છે. પક્ષી જેવા જ નજીક આવે છે કે તરત જ સાપ વીજળીની ઝડપે હુમલો કરે છે. તેની આ શિકાર કરવાની રીત પ્રકૃતિની સૌથી અનોખી યુક્તિઓમાંની એક છે.
ઓર્કિડ મેન્ટિસ (Orchid Mantis)
ફૂલ પર બેઠેલું કોઈ સુંદર જીવડું હકીકતમાં ખતરનાક શિકારી પણ હોઈ શકે છે. ઓર્કિડ મેન્ટિસનું શરીર ગુલાબી અને સફેદ રંગનું હોય છે, જે ઓર્કિડના ફૂલ જેવું દેખાય છે. ફૂલની પાંખડીઓ જેવી તેની બનાવટને કારણે તે આસપાસના વાતાવરણમાં સરળતાથી ભળી જાય છે. મધમાખી અને પતંગિયાં જેવા પરાગ રજ એકત્રિત કરતા જીવડાં તેને ફૂલ સમજીને નજીક આવે છે. પરંતુ તેમની આ ભૂલનો ફાયદો ઉઠાવીને મેન્ટિસ તરત જ તેમને પકડી લે છે. આ રીતે તે માત્ર પોતાનો બચાવ જ નથી કરતી, પરંતુ શિકારને પોતાની તરફ આકર્ષિત કરવાની પણ અનોખી કળા ધરાવે છે.
આખરે પ્રકૃતિની આ કળા શું શીખવે છે?
આ સાતેય જીવોની ખાસિયત બતાવે છે કે પ્રકૃતિમાં જીવિત રહેવા માટે માત્ર શારીરિક તાકાત જ જરૂરી નથી. ક્યારેક દેખાવ, અવાજ અને વર્તનમાં કરવામાં આવતો નાનો ફેરફાર પણ જીવન બચાવવામાં મોટી ભૂમિકા ભજવી શકે છે. દરેક જીવ પોતાની રીતે કુદરતની આ અદ્ભુત વ્યવસ્થાનો ભાગ છે.