Diamond City Surat History: ગુજરાતનું સુરત શહેર આજે હીરા અને કાપડ ઉદ્યોગ માટે વિશ્વભરમાં જાણીતું છે. પરંતુ આ શહેરની ઓળખ માત્ર ડાયમંડ સિટી કે ટેક્સટાઇલ સિટી પૂરતી મર્યાદિત નથી. લગભગ 500 વર્ષના ઇતિહાસમાં સુરતે અનેક વખત પોતાનો Business Model બદલ્યો છે. ક્યારેક દરિયાઈ વેપાર તેનું સૌથી મોટું બળ હતું, તો ક્યારેક જહાજ નિર્માણ ઉદ્યોગે તેને સમૃદ્ધ બનાવ્યું. સમય બદલાતાં સુરતે નવી તકોને સ્વીકારી અને આજે વૈશ્વિક વેપારનું મહત્વનું કેન્દ્ર બની ગયું છે.
સુરતનું જૂનું નામ શું હતું?
સુરતનો ઇતિહાસ ખૂબ જ પ્રાચીન માનવામાં આવે છે. ઇતિહાસકારોના જણાવ્યા મુજબ આ શહેરનું મૂળ નામ 'સૂર્યપુર' હતું. 1500થી 1520ની વચ્ચે તાપી નદીના કિનારે વસેલા આ શહેરે ધીમે-ધીમે વેપારિક કેન્દ્ર તરીકે વિકાસ કર્યો. બાદમાં વિવિધ શાસકોના સમયમાં શહેરનો વિસ્તાર વધતો ગયો અને સુરત પશ્ચિમ ભારતના મહત્વપૂર્ણ શહેરોમાં સામેલ થયું.
84 દેશોના જહાજોથી ધમધમતું બંદર
16મી, 17મી અને 18મી સદી દરમિયાન સુરત ભારતના સૌથી મહત્વપૂર્ણ બંદરોમાં ગણાતું હતું. અરબી સમુદ્રની નજીક હોવાના કારણે અહીં વિદેશી વેપારીઓનું સતત આગમન રહેતું. એક સમય એવો હતો જ્યારે સુરતના બંદરે 84થી વધુ દેશોના જહાજો આવતા હોવાનું નોંધાયું છે. બ્રિટિશ, ડચ અને પોર્ટુગીઝ વેપારીઓએ અહીં પોતાની વેપારી કોઠીઓ સ્થાપી હતી. સુરત તે સમયે ભારત અને વિદેશી બજારો વચ્ચેનું મુખ્ય વેપાર દ્વાર બની ગયું હતું.
જહાજ નિર્માણ માટે પણ પ્રસિદ્ધ હતું સુરત
સુરત માત્ર વેપાર માટે જ નહીં, પરંતુ જહાજ બનાવવાના ઉદ્યોગ માટે પણ જાણીતું હતું. અથવાલાઇન્સથી લઈને ડુમસ સુધીનો વિસ્તાર જહાજ નિર્માણ સાથે જોડાયેલા કારીગરો માટે પ્રસિદ્ધ હતો. તાપી નદીના કિનારે બનેલા અનેક જહાજો આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારમાં ઉપયોગમાં લેવાતા હતા.
મુગલ અને અંગ્રેજ શાસનમાં વધ્યું મહત્વ
મુગલ કાળ દરમિયાન સુરતનું વ્યાપારી મહત્વ વધુ વધ્યું. પશ્ચિમ ભારતના આંતરરાષ્ટ્રીય બંદર તરીકે સુરતની ઓળખ મજબૂત બની. મક્કા જતાં હજ યાત્રીઓ માટે પણ સુરત મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર હતું. વર્ષ 1612માં અંગ્રેજોએ અહીં પોતાની પ્રથમ વેપારી કોઠી સ્થાપી હતી. ત્યારબાદ 1614માં ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીને વેપાર કરવાની સત્તાવાર મંજૂરી મળી. આ ઘટનાએ સુરતને વૈશ્વિક વેપારના નકશા પર વધુ મજબૂત સ્થાન અપાવ્યું.
મુંબઈના ઉદયથી મળ્યો મોટો ઝટકો
સમય જતાં મુંબઈ બંદરનો વિકાસ ઝડપથી થયો. તેના કારણે સુરતનો દરિયાઈ વેપાર ધીમે-ધીમે ઘટવા લાગ્યો. ઘણા વેપારીઓ અને ઉદ્યોગકારોએ મુંબઈ તરફ સ્થળાંતર કર્યું. જહાજ નિર્માણનો વ્યવસાય પણ પહેલા જેટલો સક્રિય રહ્યો નહીં. આ સ્થિતિએ સુરતને નવી ઓળખ શોધવા માટે મજબૂર કર્યું.
કેવી રીતે બન્યું ટેક્સટાઇલ અને ડાયમંડ સિટી?
આઝાદી બાદ સુરતમાં ઔદ્યોગિક વિકાસ ઝડપથી થયો. ખાસ કરીને ટેક્સટાઇલ ઉદ્યોગે શહેરની અર્થવ્યવસ્થાને નવી દિશા આપી. આજે સુરતના બજારોમાં સાડી, ડ્રેસ મટિરિયલ, પોલિએસ્ટર, સિલ્ક, પ્રિન્ટેડ અને એમ્બ્રોઇડરી ફેબ્રિકનું વિશાળ ઉત્પાદન અને વેપાર થાય છે.
તેની સાથે હીરા કટિંગ અને પોલિશિંગ ઉદ્યોગે સુરતને વૈશ્વિક ઓળખ અપાવી. વિશ્વના મોટાભાગના હીરા સુરતમાં કટ અને પોલિશ થાય છે. શહેરમાં હજારો ડાયમંડ મેન્યુફેક્ચરિંગ યુનિટ્સ કાર્યરત છે, જેના કારણે સુરતને 'ડાયમંડ સિટી' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
સુરતની 500 વર્ષ જૂની વેપારી સફર એક મહત્વપૂર્ણ સંદેશ આપે છે. સમય સાથે વેપારની રીતો બદલાઈ શકે છે, પરંતુ નવી તકને અપનાવવાની ક્ષમતા જ શહેરને આગળ વધારતી હોય છે. દરિયાઈ વેપારથી શરૂ થયેલી સફર આજે ટેક્સટાઇલ અને ડાયમંડ ઉદ્યોગ સુધી પહોંચી છે, જે સુરતને ભારતના સૌથી મહત્વપૂર્ણ વ્યાપારી શહેરોમાં સ્થાન અપાવે છે.