12 Jyotirlingas in India: સનાતન ધર્મમાં ભગવાન શિવના 12 જ્યોતિર્લિંગનું અત્યંત વિશેષ મહત્વ છે. ભક્તો માટે ભગવાન શિવ માત્ર દેવતા નથી, પરંતુ માર્ગદર્શક અને શાંતિ તથા શક્તિનો સ્ત્રોત છે. 'જ્યોતિ' એટલે 'પ્રકાશ' અને 'લિંગ' એટલે 'પ્રતીક' કે 'ચિહ્ન'; આમ જ્યોતિર્લિંગનો અર્થ ભગવાન શિવનું દિવ્ય અને પ્રકાશમય સ્વરૂપ થાય છે.
એવી માન્યતા છે કે આ 12 પવિત્ર સ્થળો પર ભગવાન શિવ સ્વયં પ્રકાશસ્તંભ સ્વરૂપે પ્રગટ થયા હતા. પવિત્ર શ્રાવણ માસમાં લાખો શ્રદ્ધાળુઓ પોતાના પાપોમાંથી મુક્તિ મેળવવા અને મનોકામના પૂર્ણ કરવા આ મંદિરોના દર્શનાર્થે જાય છે. આવો જાણીએ ભારતમાં આવેલા 12 જ્યોતિર્લિંગના નામ, તેમના સ્થળ અને તેની પાછળ જોડાયેલી પૌરાણિક કથાઓ વિશે.
જ્યોતિર્લિંગની ઉત્પત્તિની પૌરાણિક કથા
પૌરાણિક કથા અનુસાર, એક વખત સૃષ્ટિના સર્વોચ્ચ સર્જક કોણ છે તે અંગે વિવાદ થયો હતો. આ વિવાદનો અંત લાવવા માટે ભગવાન શિવે એક અનંત અને વિશાળ પ્રકાશસ્તંભનું સ્વરૂપ ધારણ કર્યું. તેમણે અન્ય દેવોને આ સ્તંભનો અંત શોધવા કહ્યું, પરંતુ કોઈ તેના છેડા સુધી પહોંચી શક્યું નહીં. માન્યતા છે કે આ દિવ્ય પ્રકાશસ્તંભના જ 12 પ્રતીકો ભારતના વિવિધ સ્થળોએ જ્યોતિર્લિંગ સ્વરૂપે પૂજાય છે.
ભારતમાં આવેલા ભગવાન શિવના 12 જ્યોતિર્લિંગ
1. સોમનાથ જ્યોતિર્લિંગ (ગુજરાત)
સોમનાથને 12 જ્યોતિર્લિંગોમાં પ્રથમ માનવામાં આવે છે. આ મંદિર ગુજરાતના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં વેરાવળ નજીક પ્રભાસ ક્ષેત્રમાં અરબી સમુદ્રના કિનારે આવેલું છે.
પૌરાણિક કથા: પ્રજાપતિ દક્ષે ચંદ્રદેવને પોતાનું તેજ ગુમાવવાનો શ્રાપ આપ્યો હતો. શ્રાપ મુક્તિ માટે ચંદ્રદેવે ભગવાન શિવની કઠોર તપસ્યા કરી. પ્રસન્ન થઈને શિવજીએ તેમને શ્રાપમાંથી મુક્ત કર્યા. ચંદ્રદેવે ભગવાન શિવના સન્માનમાં અહીં જ્યોતિર્લિંગની સ્થાપના કરી, જે 'સોમનાથ' (ચંદ્રના ભગવાન) તરીકે ઓળખાયું.
- સ્થાન: પ્રભાસ ક્ષેત્ર, વેરાવળ નજીક, ગુજરાત
- રોડ માર્ગે: જૂનાગઢથી આશરે 82 કિમી અને અમદાવાદથી આશરે 400 કિમી દૂર છે.
- ટ્રેન દ્વારા: સોમનાથ રેલવે સ્ટેશન મંદિરથી આશરે 2 થી 3 કિમીના અંતરે આવેલું છે.
- હવાઈ માર્ગે: પોરબંદર એરપોર્ટ આશરે 120 કિમી અને રાજકોટ એરપોર્ટ આશરે 200 કિમી દૂર છે.
- મુલાકાતનો શ્રેષ્ઠ સમય: ઓક્ટોબરથી ફેબ્રુઆરી
- નજીકના સ્થળો: ગીતા મંદિર, ત્રિવેણી સંગમ, ગીર નેશનલ પાર્ક, દીવ
2. મલ્લિકાર્જુન જ્યોતિર્લિંગ (આંધ્ર પ્રદેશ)
આ જ્યોતિર્લિંગ આંધ્ર પ્રદેશના શ્રીશૈલમ પર્વત પર કૃષ્ણા નદીના કિનારે આવેલું છે.
પૌરાણિક કથા: ભગવાન કાર્તિકેય પોતાના માતા-પિતાથી નારાજ થઈને કૈલાસ છોડી શ્રીશૈલમ આવી ગયા હતા. તેમની નજીક રહેવા માટે શિવ અને પાર્વતી પણ છદ્મવેશમાં ત્યાં રહ્યા. અહીં શિવજી 'અર્જુન' અને માતા પાર્વતી 'મલ્લિકા' સ્વરૂપે પૂજાય છે, જેથી આ સ્થળ મલ્લિકાર્જુન કહેવાયું.
- સ્થાન: શ્રીશૈલમ, આંધ્ર પ્રદેશ
- રોડ માર્ગે: હૈદરાબાદથી શ્રીશૈલમ સુધી સારા રસ્તાઓ ઉપલબ્ધ છે. બસ અને ટેક્સી સરળતાથી મળી રહે છે.
- ટ્રેન દ્વારા: નજીકનું રેલવે સ્ટેશન નલ્લમાલા છે, જ્યાંથી ટેક્સી દ્વારા પહોંચી શકાય છે.
- હવાઈ માર્ગે: હૈદરાબાદ એરપોર્ટ સૌથી નજીકનું મુખ્ય એરપોર્ટ છે, જે આશરે 220 કિમી દૂર છે.
- મુલાકાતનો શ્રેષ્ઠ સમય: ઓક્ટોબરથી માર્ચ
- નજીકના સ્થળો: શ્રીશૈલમ ડેમ, અક્કા મહાદેવી ગુફાઓ અને પર્વતીય સ્થળો
3. મહાકાલેશ્વર જ્યોતિર્લિંગ (મધ્ય પ્રદેશ)
મધ્ય પ્રદેશના ઐતિહાસિક શહેર ઉજ્જૈનમાં આવેલું મહાકાલેશ્વર મંદિર તેની 'ભસ્મ આરતી' માટે વિશ્વભરમાં પ્રસિદ્ધ છે.
પૌરાણિક કથા: ઉજ્જૈનના રાજા ચંદ્રસેનના શાસન દરમિયાન વિરોધીઓએ આક્રમણ કર્યું. ભક્તોની પ્રાર્થનાથી ભગવાન શિવ મહાકાલ સ્વરૂપે પ્રગટ થયા અને શત્રુઓનો સંહાર કર્યો. સમયના અધિપતિ તરીકે પૂજાતા મહાકાલ સ્વરૂપે તેઓ ત્યાં જ બિરાજમાન થયા.
- સ્થાન: ઉજ્જૈન, મધ્ય પ્રદેશ
- રોડ માર્ગે: ઉજ્જૈન દેશના અનેક મોટા શહેરો સાથે રોડ માર્ગે સારી રીતે જોડાયેલું છે.
- ટ્રેન દ્વારા: ઉજ્જૈન રેલવે સ્ટેશન મંદિરની એકદમ નજીક છે.
- હવાઈ માર્ગે: ઇન્દોર એરપોર્ટ ઉજ્જૈનથી આશરે 55 કિમી દૂર છે.
- મુલાકાતનો શ્રેષ્ઠ સમય: ઓક્ટોબરથી માર્ચ
- નજીકના સ્થળો: કાલ ભૈરવ મંદિર, હરિસિદ્ધિ મંદિર, રામઘાટ
4. ઓમકારેશ્વર જ્યોતિર્લિંગ (મધ્ય પ્રદેશ)
આ જ્યોતિર્લિંગ મધ્ય પ્રદેશમાં નર્મદા નદીના કિનારે માંધાતા દ્વીપ પર આવેલું છે. આ દ્વીપનો આકાર હિંદી અક્ષર 'ૐ' જેવો છે.
પૌરાણિક કથા: રાજા માંધાતાએ કઠોર તપસ્યા કરી શિવજીને પ્રસન્ન કર્યા હતા, જેથી ભોળાનાથે અહીં ઓમકાર સ્વરૂપે દર્શન આપ્યા અને જ્યોતિર્લિંગ રૂપે સ્થાપિત થયા.
- સ્થાન: ખંડવા જિલ્લો, મધ્ય પ્રદેશ
- રોડ માર્ગે: ઇન્દોરથી બસ અને ટેક્સી દ્વારા સરળતાથી પહોંચી શકાય છે.
- ટ્રેન દ્વારા: ખંડવા રેલવે સ્ટેશન નજીકનું મુખ્ય સ્ટેશન છે, જ્યાંથી ટેક્સી મેળવી શકાય છે.
- હવાઈ માર્ગે: ઇન્દોર એરપોર્ટ આશરે 77 કિમી દૂર છે.
- મુલાકાતનો શ્રેષ્ઠ સમય: ઓક્ટોબરથી માર્ચ
- નજીકના સ્થળો: સિદ્ધનાથ મંદિર, નર્મદા નદીના ઘાટ
5. કેદારનાથ જ્યોતિર્લિંગ (ઉત્તરાખંડ)
બરફથી ઢંકાયેલી હિમાલયની પર્વતમાળાઓ વચ્ચે ઉત્તરાખંડમાં આવેલું કેદારનાથ સૌથી કઠિન યાત્રાવાળું જ્યોતિર્લિંગ છે.
પૌરાણિક કથા: મહાભારતના યુદ્ધ બાદ પાપોમાંથી મુક્તિ મેળવવા પાંડવો શિવજીને શોધી રહ્યા હતા. શિવજીએ બળદનું સ્વરૂપ ધારણ કરી જમીનમાં છુપાવવાનો પ્રયાસ કર્યો. અંતે પાંડવોની ભક્તિ જોઈને તેમણે દર્શન આપ્યા અને ત્યાં શિવલિંગની સ્થાપના થઈ.
- સ્થાન: ઉત્તરાખંડ
- રોડ માર્ગે: ઋષિકેશ અથવા દેહરાદૂનથી ગૌરીકુંડ સુધી બસ અથવા ટેક્સી દ્વારા જઈ શકાય છે.
- ટ્રેક દ્વારા: ગૌરીકુંડથી આશરે 16 કિમીની પદયાત્રા (ટ્રેકિંગ) કરવી પડે છે. ઘોડા કે પાલખીનો વિકલ્પ પણ ઉપલબ્ધ છે.
- હવાઈ માર્ગે: દેહરાદૂન નજીકનું મુખ્ય એરપોર્ટ છે. ગુપ્તકાશી અથવા ફાટાથી હેલિકોપ્ટર સેવા પણ મળે છે.
- મુલાકાતનો શ્રેષ્ઠ સમય: મે થી જૂન અને સપ્ટેમ્બર થી ઓક્ટોબર
- નજીકના સ્થળો: ભૈરવનાથ મંદિર, વાસુકી તળાવ, ગાંધી સરોવર, ચોરાબારી ગ્લેશિયર
6. ભીમાશંકર જ્યોતિર્લિંગ (મહારાષ્ટ્ર)
મહારાષ્ટ્રમાં પુણે નજીક ભોરગિરીના ગાઢ જંગલોમાં ભીમાશંકર જ્યોતિર્લિંગ આવેલું છે.
પૌરાણિક કથા: કુંભકર્ણના પુત્ર ભીમ નામના અસુરે બ્રહ્માજી પાસેથી વરદાન મેળવી આતંક મચાવ્યો હતો. તેણે શિવભક્ત કામરૂપેશ્વરની પૂજા ખંડિત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો, ત્યારે શિવજી પ્રગટ થયા અને અસુરનો સંહાર કરી ભીમાશંકર સ્વરૂપે ત્યાં નિવાસ કર્યો.
- સ્થાન: પુણે જિલ્લો, મહારાષ્ટ્ર
- રોડ માર્ગે: પુણેથી બસ અથવા ટેક્સી દ્વારા સરળતાથી પહોંચી શકાય છે.
- ટ્રેન દ્વારા: પુણે સૌથી નજીકનું મુખ્ય રેલવે સ્ટેશન છે.
- હવાઈ માર્ગે: પુણે એરપોર્ટ સૌથી નજીકનું એરપોર્ટ છે.
- મુલાકાતનો શ્રેષ્ઠ સમય: ઓક્ટોબરથી માર્ચ
- નજીકના સ્થળો: સિંહગઢ કિલ્લો, ભીમાશંકર વાઇલ્ડલાઇફ સેન્ચ્યુરી
7. કાશી વિશ્વનાથ જ્યોતિર્લિંગ (ઉત્તર પ્રદેશ)
ઉત્તર પ્રદેશના પવિત્ર શહેર વારાણસી (કાશી) માં ગંગા કિનારે આ જ્યોતિર્લિંગ સ્થાપિત છે.
પૌરાણિક કથા: માન્યતા છે કે અહીં ભગવાન શિવે પૃથ્વી ચીરીને અનંત પ્રકાશસ્તંભનું સ્વરૂપ ધારણ કર્યું હતું. દેવતાઓએ તેમને બ્રહ્માંડના સ્વામી તરીકે 'વિશ્વનાથ' કહ્યા. અહીં દર્શન કરવાથી મોક્ષની પ્રાપ્તિ થાય છે તેવી દ્રઢ શ્રદ્ધા છે.
- સ્થાન: વારાણસી (કાશી), ઉત્તર પ્રદેશ
- રોડ માર્ગે: વારાણસી દેશના અનેક શહેરો સાથે રોડ માર્ગે સારી રીતે જોડાયેલું છે.
- ટ્રેન દ્વારા: વારાણસી જંક્શન અથવા પંડિત દીનદયાળ ઉપાધ્યાય જંક્શન પરથી પહોંચી શકાય છે.
- હવાઈ માર્ગે: લાલ બહાદુર શાસ્ત્રી એરપોર્ટ આશરે 20 કિમી દૂર આવેલું છે.
- મુલાકાતનો શ્રેષ્ઠ સમય: ઓક્ટોબરથી માર્ચ
- નજીકના સ્થળો: ગંગા ઘાટ, દશાશ્વમેધ ઘાટ, મણિકર્ણિકા ઘાટ
8. ત્ર્યંબકેશ્વર જ્યોતિર્લિંગ (મહારાષ્ટ્ર)
મહારાષ્ટ્રના નાસિક નજીક આવેલું ત્ર્યંબકેશ્વર જ્યોતિર્લિંગ ગોદાવરી નદીના ઉદ્ગમ સ્થાન પાસે છે.
પૌરાણિક કથા: ઋષિ ગૌતમ પર અન્ય ઋષિઓએ ખોટો ગૌહત્યાનો આરોપ લગાવ્યો હતો. પાપ મુક્તિ માટે ગૌતમ ઋષિએ શિવજીની આરાધના કરી ગંગા નદીને ત્યાં લાવવા પ્રાર્થના કરી (જે ગોદાવરી તરીકે ઓળખાઈ). તેમની વિનંતીથી શિવજી અહીં ત્ર્યંબકેશ્વર સ્વરૂપે બિરાજમાન થયા.
- સ્થાન: નાસિક, મહારાષ્ટ્ર
- રોડ માર્ગે: નાસિક શહેરથી બસ અથવા ટેક્સી દ્વારા પહોંચી શકાય છે.
- ટ્રેન દ્વારા: નાસિક રોડ રેલવે સ્ટેશન નજીકનું મુખ્ય સ્ટેશન છે.
- હવાઈ માર્ગે: નાસિક એરપોર્ટ ઉપરાંત પુણે અને મુંબઈના એરપોર્ટનો ઉપયોગ કરી શકાય છે.
- મુલાકાતનો શ્રેષ્ઠ સમય: ઓક્ટોબરથી માર્ચ
- નજીકના સ્થળો: બ્રહ્મગિરી પર્વત, અંજનેરી પર્વત
9. વૈદ્યનાથ જ્યોતિર્લિંગ (ઝારખંડ)
ઝારખંડના દેવઘર જિલ્લામાં વૈદ્યનાથ (બાબા બૈદ્યનાથ) જ્યોતિર્લિંગ આવેલું છે, જે આરોગ્ય અને શક્તિના દેવતા મનાય છે.
પૌરાણિક કથા: રાવણ કઠોર તપસ્યા કરી શિવજી પાસેથી જ્યોતિર્લિંગ મેળવીને લંકા જઈ રહ્યો હતો. શિવજીની શરત હતી કે તેને જમીન પર મૂકવું નહીં. પરંતુ રસ્તામાં એક બાળકના હાથમાં શિવલિંગ આપતા તેણે તે જમીન પર મૂકી દીધું અને તે ત્યાં જ સ્થિર થઈ ગયું.
- સ્થાન: દેવઘર, ઝારખંડ
- રોડ માર્ગે: આસપાસના શહેરોમાંથી બસ અને ખાનગી ટેક્સીની સુવિધા ઉપલબ્ધ છે.
- ટ્રેન દ્વારા: દેવઘર અને જસીડીહ રેલવે સ્ટેશન સૌથી નજીક છે.
- હવાઈ માર્ગે: દેવઘર એરપોર્ટ કાર્યરત છે, આ ઉપરાંત રાંચી અને પટના એરપોર્ટનો પણ ઉપયોગ કરી શકાય.
- મુલાકાતનો શ્રેષ્ઠ સમય: ઓક્ટોબરથી માર્ચ
- નજીકના સ્થળો: ત્રિકૂટ પર્વત, સત્સંગ આશ્રમ, બાસુકીનાથ મંદિર
10. નાગેશ્વર જ્યોતિર્લિંગ (ગુજરાત)
ગુજરાતના દ્વારકા નજીક આ જ્યોતિર્લિંગ આવેલું છે, જે નાગોના ભગવાન તરીકે ઓળખાય છે.
પૌરાણિક કથા: દારુક નામના અસુરે શિવભક્ત સુપ્રિયા અને અન્ય લોકોને બાનમાં લીધા હતા. સુપ્રિયાની ભક્તિ અને પ્રાર્થનાથી શિવજી ત્યાં પ્રગટ થયા, દારુકનો સંહાર કર્યો અને નાગેશ્વર સ્વરૂપે ત્યાં જ્યોતિર્લિંગ સ્થાપિત થયું.
- સ્થાન: દ્વારકા, ગુજરાત
- રોડ માર્ગે: દ્વારકા શહેરથી બસ અથવા ઓટો/ટેક્સી દ્વારા સરળતાથી પહોંચી શકાય છે.
- ટ્રેન દ્વારા: દ્વારકા રેલવે સ્ટેશન નજીકનું સ્ટેશન છે.
- હવાઈ માર્ગે: જામનગર એરપોર્ટ નજીકનું મુખ્ય એરપોર્ટ છે, ત્યાંથી રોડ માર્ગે દ્વારકા જવું પડે છે.
- મુલાકાતનો શ્રેષ્ઠ સમય: ઓક્ટોબરથી માર્ચ
- નજીકના સ્થળો: દ્વારકાધીશ મંદિર, રુક્મિણી દેવી મંદિર, બેટ દ્વારકા
11. રામેશ્વરમ જ્યોતિર્લિંગ (તમિલનાડુ)
ભારતના દક્ષિણ છેડે તમિલનાડુમાં દરિયાકિનારે રામેશ્વરમ જ્યોતિર્લિંગ આવેલું છે.
પૌરાણિક કથા: લંકા પર આક્રમણ કરતા પહેલા ભગવાન શ્રી રામે ભગવાન શિવના આશીર્વાદ મેળવવા માટે સમુદ્ર કિનારે રેતીમાંથી શિવલિંગ બનાવીને તેની પૂજા કરી હતી. રામ દ્વારા સ્થાપિત હોવાથી તે રામેશ્વરમ કહેવાયું.
- સ્થાન: રામેશ્વરમ, તમિલનાડુ
- રોડ માર્ગે: દક્ષિણ ભારતના મુખ્ય શહેરોમાંથી અહીં બસ સેવા ઉપલબ્ધ છે.
- ટ્રેન દ્વારા: રામેશ્વરમ રેલવે સ્ટેશન મંદિરની નજીક જ આવેલું છે.
- હવાઈ માર્ગે: મદુરાઈ એરપોર્ટ સૌથી નજીકનું એરપોર્ટ છે, જે આશરે 170 કિમી દૂર છે.
- મુલાકાતનો શ્રેષ્ઠ સમય: ઓક્ટોબરથી માર્ચ
- નજીકના સ્થળો: ધનુષ્કોડી બીચ, અગ્નિ તીર્થમ, પમ્બન બ્રિજ (અન્નાઈ બ્રિજ)
12. ઘૃષ્ણેશ્વર જ્યોતિર્લિંગ (મહારાષ્ટ્ર)
મહારાષ્ટ્રના ઔરંગાબાદ (એલોરાની ગુફાઓ નજીક) માં ઘૃષ્ણેશ્વર જ્યોતિર્લિંગ આવેલું છે.
પૌરાણિક કથા: શિવભક્ત કુસુમાના પુત્રની તેની જ શોક્ય દ્વારા હત્યા કરી દેવામાં આવી. અપાર દુઃખમાં પણ કુસુમાએ શિવપૂજા છોડી નહીં. તેની અતૂટ ભક્તિથી પ્રસન્ન થઈ મહાદેવે તેના પુત્રને જીવિત કર્યો અને કુસુમાની વિનંતીથી ત્યાં ઘૃષ્ણેશ્વર સ્વરૂપે બિરાજમાન થયા.
- સ્થાન: એલોરા, છત્રપતિ સંભાજીનગર, મહારાષ્ટ્ર
- રોડ માર્ગે: છત્રપતિ સંભાજીનગરથી બસ અથવા ટેક્સી દ્વારા 30 કિમીનું અંતર કાપીને પહોંચી શકાય છે.
- ટ્રેન દ્વારા: છત્રપતિ સંભાજીનગર રેલવે સ્ટેશન નજીકનું મુખ્ય સ્ટેશન છે.
- હવાઈ માર્ગે: છત્રપતિ સંભાજીનગર એરપોર્ટ સૌથી નજીક આવેલું છે.
- મુલાકાતનો શ્રેષ્ઠ સમય: ઓક્ટોબરથી માર્ચ
- નજીકના સ્થળો: એલોરાની ગુફાઓ, દૌલતાબાદ કિલ્લો, અજંતા ગુફાઓ
એક જ યાત્રામાં 7 જ્યોતિર્લિંગના દર્શન કેવી રીતે કરવા?
જો તમે એકસાથે વધુ જ્યોતિર્લિંગના દર્શન કરવા ઈચ્છતા હોવ, તો 12 માંથી 7 જ્યોતિર્લિંગ ભૌગોલિક રીતે પશ્ચિમ અને મધ્ય ભારતમાં (ગુજરાત, મધ્ય પ્રદેશ અને મહારાષ્ટ્ર) આવેલા છે. આ મંદિરો એકબીજાની પ્રમાણમાં નજીક હોવાથી, યોગ્ય રૂટ પ્લાનિંગ દ્વારા તેમની યાત્રા એક જ પ્રવાસમાં કરી શકાય છે:
- સોમનાથ (ગુજરાત)
- નાગેશ્વર (ગુજરાત)
- મહાકાલેશ્વર (મધ્ય પ્રદેશ)
- ઓમકારેશ્વર (મધ્ય પ્રદેશ)
- ત્ર્યંબકેશ્વર (મહારાષ્ટ્ર)
- ભીમાશંકર (મહારાષ્ટ્ર)
- ઘૃષ્ણેશ્વર (મહારાષ્ટ્ર)
આ ઉપરાંત, ઉત્તર ભારતમાં કાશી વિશ્વનાથ, વૈદ્યનાથ અને કેદારનાથની યાત્રાનું આયોજન કરી શકાય છે. જ્યારે દક્ષિણ ભારતમાં મલ્લિકાર્જુન અને રામેશ્વરમ એમ 2 જ્યોતિર્લિંગ આવેલા છે.